Bir damla, tek bir yerde kalmaz: Pestisitler çevrede nasıl yayılır?

01

Pestisit uygulandıktan sonra ne olur?

Bir pestisitin çevredeki yolculuğuna bilimsel değerlendirmelerde “çevresel kader ve taşınma” denir. Madde bitki yaprağında kalabilir, toprağa düşebilir, güneş ışığıyla parçalanabilir, mikroorganizmalar tarafından dönüştürülebilir veya su ve havayla başka bir yere taşınabilir. Bu süreçlerin birkaçı aynı anda gerçekleşebilir.

Sonucu belirleyen yalnızca ürünün adı değildir. Etken maddenin suda çözünürlüğü, uçuculuğu, toprağın organik maddesine bağlanma eğilimi ve yarı ömrü; formülasyon, damlacık büyüklüğü, uygulama ekipmanı, doz, rüzgâr, sıcaklık, yağış ve arazinin eğimiyle birlikte değerlendirilir.

“Uygulandı ve kayboldu” ifadesi bu nedenle eksiktir. Madde tamamen parçalanabilir, geçici olarak toprağa bağlanabilir, başka bir ortama taşınabilir ya da dönüşüm ürünlerine ayrılabilir. Bazı dönüşüm ürünleri ana maddeden daha hareketli olabilir ve ayrıca izlenmeleri gerekebilir.

02

Havaya nasıl karışır: sürüklenme ve buharlaşma aynı şey mi?

ABD Çevre Koruma Ajansı püskürtme sürüklenmesini, pestisit damlacıklarının veya tozlarının uygulama sırasında ya da hemen sonrasında hava yoluyla hedeflenen alanın dışına hareketi olarak tanımlar. İnce damlacıklar, yüksek rüzgâr, uygun olmayan meme ve basınç seçimi ile hedefe fazla mesafeden uygulama sürüklenme ihtimalini artırabilir.

Uygulama sonrası buharlaşma farklıdır. Bazı maddeler yaprak veya toprak yüzeyinden gaz fazına geçerek uygulamadan sonra havada taşınabilir. Sıcaklık, etken maddenin uçuculuğu, formülasyon ve yüzey koşulları bu süreci etkiler.

Bu iki yol; yakındaki evler, çalışanlar, komşu ürünler, yabani bitkiler ve su yüzeyleri için farklı maruziyet senaryoları oluşturur. Etiketteki rüzgâr, tampon mesafe, ekipman ve zamanlama koşullarına uymak; hassas alanları önceden belirlemek hedef dışı taşınmayı azaltır.

03

Toprak pestisiti tutar mı, parçalar mı?

Toprak tek tip bir filtre değildir. Kil ve organik madde miktarı, pH, nem, sıcaklık, mikrobiyal yaşam ve gözenek yapısı bir pestisitin ne kadar bağlanacağını ve ne kadar hızlı parçalanacağını değiştirir. Toprağa güçlü bağlanan bir madde daha az sızabilir; fakat erozyonla taşınan parçacıklar üzerinde yüzey suyuna ulaşabilir.

Parçalanma güneş ışığı, suyla kimyasal tepkime ve mikroorganizmaların faaliyetiyle gerçekleşebilir. “Yarı ömür”, belirli koşullarda başlangıç miktarının yarısının dönüşmesi için geçen tahmini süredir; çevrede tamamen yok olma süresi değildir. Laboratuvar değeri ile gerçek tarla koşulu aynı sonucu vermeyebilir.

Kalıcılık tek başına zarar anlamına gelmez, ancak maruziyetin ne kadar sürebileceğini gösterir. Çevresel değerlendirme, ana etken maddenin yanı sıra anlamlı dönüşüm ürünlerinin hareketini ve birikme potansiyelini de inceler.

04

Yüzey ve yeraltı sularına nasıl ulaşır?

Yağmur veya sulama, uygulama alanından çözünen pestisiti ve pestisit bağlanmış toprak parçacıklarını aşağı eğime taşıyabilir. Bu yüzey akışı drenaj kanallarına, derelere, göllere ve sulak alanlara ulaşabilir. Uygulamadan kısa süre sonra gelen şiddetli yağış, eğimli ve bitki örtüsü zayıf arazi ile suya yakın alanlar taşınma ihtimalini artırabilir.

Sızma, maddenin suyla birlikte toprağın alt katmanlarına ilerlemesidir. Yüksek çözünürlük, toprağa zayıf bağlanma, uzun kalıcılık, geçirgen toprak ve sığ yeraltı suyu bazı maddeler için daha yüksek sızma potansiyeli oluşturabilir. Ancak her pestisitin yeraltı suyuna ulaşacağı söylenemez; değerlendirme madde ve saha koşullarına özgüdür.

USGS, suyun pestisitleri uygulama alanından başka noktalara taşıyan başlıca yollardan biri olduğunu ve tarımsal ya da kentsel alanlardan gelen yayılı kaynakların akarsu ve yeraltı suyu bulgularında önemli rol oynadığını belirtir. Bu nedenle yalnızca hasat ürününü değil, su havzasını da izleyen programlara ihtiyaç vardır.

05

Gıda zincirine ve hedef dışı canlılara nasıl uzanır?

Pestisitler hedef zararlının yanında yararlı böcekler, toprak omurgasızları, sucul canlılar, yabani bitkiler, kuşlar ve memelilerle de temas edebilir. Maruziyet doğrudan püskürtme, kirlenmiş su veya toprak, işlenmiş bitki parçaları ve av–besin ilişkileri üzerinden gerçekleşebilir.

“Gıda zincirine girer” ifadesi bütün pestisitlerin canlılarda aynı biçimde biriktiği anlamına gelmez. Biyobirikim potansiyeli; maddenin yağda çözünürlüğü, parçalanma ve vücuttan atılma hızı gibi özelliklere bağlıdır. Bazı maddeler hızlı dönüşürken bazı kalıcı bileşikler dokularda veya tortuda daha uzun süre bulunabilir.

EFSA’nın yaklaşımı, bir pestisitin çevrede nasıl davrandığını ekotoksikolojiyle birlikte değerlendirir. Amaç yalnızca maddenin varlığını saptamak değil, beklenen maruziyetin balıklar, böcekler, kuşlar, memeliler, bitkiler ve ekosistem işlevleri açısından istenmeyen etki oluşturup oluşturmadığını anlamaktır.

06

Hedef dışı taşınma ve çevresel risk nasıl azaltılır?

En etkili yaklaşım, gereksiz uygulamayı baştan önlemektir. FAO’nun entegre zararlı yönetimi yaklaşımı; izleme, doğru teşhis, dayanıklı çeşitler, ürün rotasyonu, biyolojik ve fiziksel yöntemler gibi seçenekleri birlikte değerlendirir ve pestisiti yalnızca ekonomik ve teknik olarak gerekliyse hedefli biçimde kullanmayı amaçlar.

Uygulama gerekiyorsa etiket hükümleri, doğru doz, uygun ekipman, düşük sürüklenmeli meme, tampon bölge, hava ve yağış koşulları, su kaynakları ile hassas yaşam alanlarının konumu birlikte ele alınmalıdır. Depolama, karıştırma, ekipman temizliği ve ambalaj atığının yönetimi de ürünün yaşam döngüsünün parçasıdır.